काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता एआई (AI) को प्रभाव अहिले संगीत क्षेत्रमा पनि तीव्र रूपमा देखिन थालेको छ । गीत लेख्नेदेखि संगीत तयार गर्ने, स्वर सिर्जना गर्ने, भिडियो निर्माण गर्ने र श्रोताको रुचि विश्लेषण गर्ने कामसम्म एआईको प्रयोगबाट हुन थालेको छ । यसले संगीत उद्योगमा नयाँ सम्भावना ल्याएको छ भने कलाकारहरूको भविष्यबारे नयाँ बहस पनि सुरु गरेको छ ।

पहिले एउटा गीत तयार गर्न गीतकार, संगीतकार, गायक, वाद्यवादक र रेकर्डिङ स्टुडियो आवश्यक पर्थ्यो । अहिले एआई आधारित विभिन्न सफ्टवेयरले केही मिनेटमै गीतको शब्द, संगीत र स्वरसमेत तयार गर्न सक्छन् । यसले नयाँ सिर्जनाकर्तालाई कम खर्चमा काम गर्न सहज बनाएको छ । विशेष गरी स्वतन्त्र कलाकारहरूका लागि एआई उपयोगी उपकरण बन्न थालेको छ । गीतको शब्द सुधार, संगीत संयोजन, भिडियो सम्पादन, थम्बनेल निर्माण र प्रचार–प्रसारमा एआई प्रयोग हुन थालेको छ ।

यसबाट कलाकारहरूले समय र लागत दुवै बचाउन सक्छन् । नयाँ कलाकारहरूले सीमित स्रोतसाधनमै आफ्नो सिर्जना विश्व बजारसम्म पुर्‍याउने अवसर पाउन सक्छन् ।

के मानव गायकलाई एआईले चुनौती दिँदैछ ? भाइरल बन्दै हजारौं एआई गीत

नेपाली सङ्गीतको इतिहास लोकगीत, दोहोरी, आधुनिक गीत र ब्यान्ड संस्कृतिबाट विकसित हुँदै डिजिटल युगसम्म आइपुगेको छ । जसमा पछिल्ला केही वर्षयता एआईले नेपाली सङ्गीत क्षेत्रमा पनि प्रवेश गर्न थालेको छ । पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा एआईबाट बनाइएका गीतहरू तीव्र रूपमा भाइरल हुन थालेका छन् । हाल एआईको सहयोगमा गीतको शब्द लेख्ने, संगीत सिर्जना गर्ने, स्वर मिलाउने र भिडियो निर्माण गर्ने कार्य बढ्दै गएको छ ।

सामाजिक सञ्जालमा एआई सहायताले बनेका नेपाली गीतहरू पनि भाइरल हुन थालेका छन् । फेसबुक, टिकटक, युट्युब र इन्स्टाग्रामजस्ता प्लेटफर्महरूमा एआई प्रविधिबाट तयार गरिएका गीतहरूले लाखौं दर्शक र श्रोता आकर्षित गरिरहेका छन् । एआई प्रयोग गरेर केही मिनेटमै गीतको शब्द, संगीत र स्वरसमेत तयार गर्न सकिने भएकाले धेरै कन्टेन्ट क्रिएटर तथा संगीतप्रेमीहरू यसतर्फ आकर्षित भएका छन् ।

विशेषगरी समसामयिक विषयवस्तु, राजनीतिक घटना, सामाजिक मुद्दा, चर्चित गायक–गायिकाको आवाजजस्तै सुनिने एआई गीतहरूले सामाजिक सञ्जालमा व्यापक चर्चा पाएका छन् । संगीत क्षेत्रका विज्ञहरूले प्रविधिको सदुपयोग गर्नुपर्ने भए पनि कलाकारहरूको अधिकार संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन् ।

कलाकारहरू किन चिन्तित छन् ?

एआईले प्रसिद्ध गायकहरूको आवाज नक्कल गर्न सक्ने भएपछि धेरै कलाकार चिन्तित बनेका छन् । कसैको अनुमति बिना उसको स्वर प्रयोग गरी नयाँ गीत बनाउने प्रवृत्ति बढ्न थालेको छ । यसले बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार, प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) र कलाकारको पहिचानमाथि चुनौती खडा गरेको छ । एआईले चर्चित कलाकारहरूको स्वर, गायन शैली र लयसमेत नक्कल गर्न सक्ने क्षमताका कारण सामाजिक सञ्जालमा यस्ता गीतहरू तीव्र रूपमा भाइरल भइरहेका छन् । संगीतकर्मीहरूले सामाजिक सञ्जालमा यस्ता गीतहरू धेरै भाइरल हुन थालेपछि मानव कलाकारले सिर्जना गरेका गीतहरू प्रतिस्पर्धामा पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन् ।

प्रविधिको तीव्र विकाससँगै एआई गीतहरू सामाजिक सञ्जालको नयाँ ट्रेन्डका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन् भने भविष्यमा संगीत उद्योगमा यसको प्रभाव अझ बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । सङ्गीतको इतिहास लामो भएपनि एआई प्रविधि यति तीव्र रूपमा विकसित भइसकेको छ कि एआईबाट सिर्जना गरिएका गीत र वास्तविक गायकले गाएका गीतबीचको फरक छुट्याउन धेरै श्रोताका लागि कठिन हुन थालेको छ ।

धेरै एआई निर्मित गीतहरू निकै वास्तविक सुनिन थालेका छन् । अहिले सबै एआई गीतहरू मानव गायकका गीतबाट छुट्याउन असम्भव भने हुँदैन । तर, भविष्यमा प्रविधिको विकास यही गतिमा अघि बढ्दै गएमा एआईबाट सिर्जना गरिएका गीतहरूको संख्या अझ तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने र एआईले बनाएका गीत र मानव सिर्जनाबीचको भिन्नता छुट्याउन कठिन हुन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।

नेपाली संगीत उद्योगले के गर्नुपर्छ ?

एआईको प्रयोगलाई व्यवस्थित गर्न कानुनी व्यवस्था आवश्यक छ । कलाकारको स्वर, संगीत र सिर्जनाको संरक्षण गर्न स्पष्ट नीति बनाइनुपर्छ । साथै संगीतकर्मीहरूले पनि नयाँ प्रविधिबारे ज्ञान हासिल गर्दै एआईलाई सिर्जनात्मक काममा उपयोग गर्न सिक्नुपर्ने आवश्यकता छ । साङ्गीतिक क्षेत्रमा एआई एकैसाथ अवसर र चुनौती दुवै हो । यसले संगीत उत्पादनलाई छिटो, सस्तो र सहज बनाएको छ ।

तर कलाकारको मौलिकता, प्रतिलिपि अधिकार र सिर्जनशीलताको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । सही प्रयोग गर्न सकिए एआई नेपाली संगीत उद्योगको विकासको नयाँ आधार बन्न सक्छ, तर दुरुपयोग भएमा यसले कलाकारहरूको अस्तित्वमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ ।